فلا تدعنى قومى ليوم كريهة لئن لم اعجل ضربة أو اعجل « 1 » و نيز مانند آيه قرآن كه مىفرمايد : « إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِه لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها » . صاحب مجمع البيان اين قول را به ابى مسلم مفسر نسبت داده . « 2 » اشكال اين قول اين است كه اگر مقصود از اين حرف همان حرفى باشد كه بعضى از مفسرين گفته‌اند كه در آيات قرآنى تقديم و تاخيرى رخ داده ، مقصود آنان در جايى است كه جمله هاى متعددى باشد كه طبعا بعضى بر بعضى مقدم باشد ، و در قرآن مؤخر ذكر شده باشد ولى از به همخوردگى نظم طبيعى آنها اختلافى در معنا پديد نيايد ، مثل جاهايى كه در مقام شمردن چند چيز است ، كه طبعا يكى جلوتر از ديگرى بوده ، ولى در قرآن عقبتر ذكر شده ، چون عنايتى به رعايت نظم در كار نبوده ، هم چنان كه در مثل آيه « وَامْرَأَتُه قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ » « 3 » كه تقدير آن چنين بوده : « همسرش ايستاده بود پس ما او را بشارت داديم به فلان و فلان پس او خنديد » . و تقديم و تاخير در آيه مورد بحث اينطور نيست ، زيرا با تقديم و تاخير جملات معنا مختلف مىشود ، چون اگر « هم » يوسف را جلوتر فرض كنيم در اين صورت همى مطلق و غير مقيد به نديدن برهان مىشود ، و اگر آن طور كه در قرآن آمده بعد از « هم » زليخا قرار دهيم « همى » مقيد به شرط خواهد بود . و اگر مقصود مفسر نامبرده اين است كه « هم » يوسف جواب « لو لا » است كه مىبايستى بعد از « لو لا » آمده باشد ولى جلوتر آمده ، در جواب مىگوييم : چنين چيزى از نظر علم نحو جايز نيست ، و علماى نحو آن را تجويز نمىكنند و « لو لا » را به « ان » شرطيه قياس نموده هر چه هم كه در كلام عرب بر خلاف آن ببينند و يا بشنوند حمل بر خلاف مىكنند . مگر اينكه بگوييم اين مفسر مخالف با عقيده نحويين بوده چون ديده بر اين قياس دليلى در كار نيست و نيز دليلى بر تاويلشان وجود ندارد . 6 - و از جمله اقوال در توجيه آيه اين است كه گفته‌اند : اولين بارى كه زليخا به قصد

--> ( 1 ) من در جنگ بر دشمن پيشدستى مىكنم و نمىگذارم دشمن بر من پيشدستى كند و اگر چنين نكردم قوم من ديگر مرا براى روز جنگ نخوانند . شاهد در اينست كه جمله « و اگر چنين نكردم . . . » كه بر جزاى شرط دلالت دارد مقدم بر شرط شده . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 234 و 235 . ( 3 ) همسرش ايستاده بود پس بخنديد پس ما او را بشارت داديم به ( تولد ) اسحاق و پشت سر اسحاق يعقوب . سوره هود ، آيه 71 .